Kwallen in de Noordzee

De Noordzee heeft een handvol vaste kwallenbewoners, en het goede nieuws is dat de meeste je niets doen. De oorkwal, de doorschijnende schijf met vier roze ringen die je het vaakst ziet, voel je praktisch niet. De zeepaddenstoel, die grote stevige witte kwal van de nazomer, is voor mensen eveneens vrijwel onschuldig. En de ribkwallen (zoals de Amerikaanse langlobribkwal, sinds 2006 soms massaal aanwezig) zijn niet eens echte kwallen en hebben geen netelcellen.

Onthouden moet je er twee. De kompaskwal, herkenbaar aan de bruine V-vormige strepen als een kompasroos, steekt als een stevige brandnetel en kan striemen achterlaten. En de haarkwallen, blauw of (zeldzamer) geel tot rood, slepen meterslange dunne tentakels achter zich aan waar je als surfer zo doorheen peddelt. Die twee zijn de reden dat je in de zomer even om je heen kijkt voordat je je board het water in draagt.

Kwallen verschijnen vanaf maart, zodra het zeewater richting de acht graden kruipt, en verdwijnen in de late herfst; ze overwinteren als poliep op de bodem. De volgorde is elk jaar ongeveer gelijk: eerst oorkwallen en ribkwallen in het voorjaar, dan haarkwallen en kompaskwallen in de zomer, en zeepaddenstoelen als afsluiter in september en oktober. De piek valt in juli en augustus, precies wanneer het water met 16 tot 20 graden op zijn warmst is (zie de watertemperatuur).

En dan de wind. Stevige aanlandige wind kan drijvende kwallen het strand op blazen, maar het bekendste Nederlandse mechanisme is verrassend genoeg de oostenwind: langdurige aflandige wind duwt het oppervlaktewater zeewaarts en wekt een onderstroom op die kwallen juist naar de kust voert. Zo verklaarde de reddingsbrigade de kwallendrukte langs de hele kust in augustus 2024. Een mooie schone oostenwind-week kan dus samenvallen met een zee vol oorkwallen.

De richtlijn van het Rode Kruis is simpel en verrassend anders dan de strandfolklore. Ga het water uit en blijf rustig; een Noordzeesteek is vrijwel nooit ernstig. Schraap achtergebleven tentakelresten weg met de botte kant van een mes of een bankpas, niet met je blote handen. Spoel met zeewater, nooit met zoet water: zoet water laat de achtergebleven netelcellen juist afgaan. Dompel de plek daarna 15 tot 20 minuten in heet water, zo heet als je kunt verdragen tot maximaal 45 graden; warmte breekt het gif af.

Wat je niet doet: wrijven of krabben (activeert netelcellen), urine (helpt niet, kan de pijn verergeren) en bij Nederlandse soorten ook geen azijn; de netelcellen van onze haarkwallen ontladen daar juist door. Azijn is advies voor bepaalde tropische soorten, niet voor hier. Neemt de pijn na een half uur niet af, ga dan naar de huisarts. Bel 112 bij benauwdheid, zwelling of reactie over het hele lichaam. Meer over veiligheid in zee lees je in de gids veilig surfen.

Voor surfers is het kwallenrisico kleiner dan voor zwemmers: door neopreen komen de microscopische harpoentjes van een netelcel niet heen. In een dichte wetsuit blijven alleen je handen, voeten, gezicht en nek over, en bij een summer suit de onderarmen en kuiten. Volledig garanderen doet niemand het, maar in de praktijk komen de meeste surfsteken op de handen bij het peddelen. Welk pak je wanneer draagt, staat in de wetsuit-gids.

De enge verhalen gaan meestal over het Portugees oorlogsschip, die blauw-paarse drijfblaas met tentakels van tien meter en meer. Voor de volledigheid: het is geen kwal maar een kolonie poliepen, zijn steek is hevig pijnlijk en in zee vooral gevaarlijk door paniek. Aan de Nederlandse kust is hij een zeldzame dwaalgast met hooguit incidentele meldingen na langdurige zuidwestelijke storm; hij heeft warm water nodig en hoort thuis op de oceaan. Zie je een opgeblazen blauwe zak op het strand liggen, blijf eraf en waarschuw de strandwacht; ook aangespoeld steekt hij nog dagen.